Tác Giả Maurice Durand

Tri Thức Văn Hóa Cổ Truyền Việt Nam

“Tri thức văn hóa cổ truyền Việt Nam” là một công trình nghiên cứu công phu do hai học giả Pháp Maurice Durand và Pierre Huard biên soạn. Công trình được xuất bản tại Pháp lần đầu vào năm 1954, do nhà in Quốc gia ấn hành. Nhân kỷ niệm 100 năm ngày thành lập Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp, cuốn sách được tái ngộ độc giả với ấn bản Việt ngữ.

“Tri thức văn hóa cổ truyền Việt Nam” là công trình khảo cứu về văn hóa Việt Nam truyền thống có giá trị tham khảo quan trọng cho độc giả tìm hiểu về đời sống văn hóa truyền thống của người Việt.

Cuốn sách tái hiện bức tranh toàn diện về đời sống truyền thống Việt Nam một cách có hệ thống bao gồm: kiểu hình nhân khẩu học đặc thù, phương thức cư trú, sản xuất, cơ cấu gia đình làng xã, tín ngưỡng, tôn giáo, thế giới quan, đạo đức, lễ nghi, giáo dục, kỹ thuật thủ công,... Các độc giả đặc biệt dành sự chú trọng lớn vào cách người Việt tạo dựng một lối sống đậm tính chuẩn mực, kỷ cương, cân bằng, dù điều kiện vật chất không cao. Phạm vi khảo cứu chủ ý dừng ở đầu thế kỷ XX - thời điểm điểm văn minh phương Tây bắt đầu tác động mạnh vào đời sống Việt Nam. Khi giá trị truyền thống bị giằng xé giữa cũ và mới, văn hóa Việt Nam có năng lực tự phê phán, tiếp thu khoa học và biến đổi để phù hợp thời đại, mà không đánh mất căn bản truyền thống.

Lần tái bản Việt ngữ này vẫn giữ trọn vẹn bức tranh toàn cảnh về văn hóa Việt Nam như ấn bản gốc, bổ sung thêm mười hai phụ lục được thêm vào, nâng tổng số lên 21 phụ lục nhằm ghi dấu những cột mốc quan trọng trong quá trình phát triển của những nghiên cứu về Việt Nam trong vòng 50 năm trở lại đây. Các bảng mục tra cứu tên địa danh, tên riêng bằng tiếng Việt và thư mục đã được biên soạn lại, ngoài ra hai tấm bản đồ cũng đã được phục chế. Sách sử dụng lượng lớn tranh ảnh minh họa thể hiện dấu ấn văn hóa đặc thù của Việt Nam. Các thư mục bổ sung cũng như dữ liệu chỉnh lý đã được thực hiện đúng tinh thần và hình thức của ấn bản gốc, nhằm đảm bảo tính nhất quán của tác phẩm.

Có thể nói, “Tri thức văn hóa cổ truyền Việt Nam” là cuốn sách nền tảng để hiểu bản sắc Việt, cơ chế vận hành của xã hội truyền thống và lý giải vì sao văn hóa Việt Nam có sức bền bỉ, linh hoạt và dung hợp hiếm có.

THÔNG TIN TÁC GIẢ:

Pierre Huard (1901-1983)

Sinh năm 1901 tại Bastia, Pierre Huard học y khoa tại Trường Y tế Hải quân ở Bordeaux, làm bác sĩ quân y và bác sĩ giải phẫu ở Trung Đông (Syria), sau đó ông trở về Marseille làm giảng viên, rồi trở thành giáo sư.

Năm 1933, Pierre Huard sang làm việc tại Đông Dương và gắn bó với Việt Nam trong suốt 20 năm. Tại Hà Nội, ông làm Trưởng khu giải phẫu Bệnh viện Lanessan (nay là Bệnh viện Trung ương Quân đội 108). Ngoài ra, ông còn tham gia giảng dạy và là hiệu trưởng Trường Y khoa Đông Dương (1947-1954). Giáo sư Pierre Huard là thành viên của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp, viết nhiều công trình nghiên cứu về Việt Nam, tác phẩm Tri thức văn hóa cổ truyền Việt Nam (mà ông là đồng tác giả với giáo sư Maurice Durand) là cuốn sách dẫn nhập quan trọng về nền văn hóa Việt Nam truyền thống.

Maurice Durand (1914-1966)

Sinh năm 1914 ở Hà Nội, Maurice Durand là con trai của một nhà Hán học người Pháp và mẹ ông là người Việt quê gốc ở Kiến An. Ông là một trong những nhà nghiên cứu song ngữ hiếm hoi của Viện Viễn Đông Bác cổ sở hữu hai nguồn văn hóa Pháp, Việt và có mối liên hệ mật thiết với chữ Hán.

Maurice Durand vừa là nhà sử học, ngữ văn học, nhà phê bình văn học và nhà phân tích mỹ thuật. Ông đã để lại nhiều công trình nghiên cứu tầm cỡ như Điện thần và nghi thức hầu đồng Việt Nam, Nhập môn văn học Việt Nam, Tri thức văn hóa cổ truyền Việt Nam, Lịch sử thời Tây Sơn, Thế giới của Truyện Nôm… và nhiều công trình dịch, hàng trăm bài viết và một số lượng bản thảo đồ sộ chưa từng được xuất bản.

"Mục đích của việc giới thiệu bản "Thánh Mẫu Linh Tiêm" (vi bản của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp, bản chụp, rập từ các linh tiêm bằng gỗ sưu tầm được ở đền bắc Lệ, Lạng Sơn) kèm bản phiên âm, dịch nghĩa, dịch thơ, chú thích là để các nhà nghiên cứu có tư liệu tra cứu, so sánh và tiếp tục các công trình chuyên sâu, cả về văn bản và nội dung, nhằm bổ sung vào bảng nghiên cứu còn khá trống trải này.

Hơn nữa, hiện nay một số tư liệu mộc bản đang được tôn vinh như là những di sản văn hóa vừa mang tính vật thể vừa mang tính phi vật thể của nhân loại.

Bên cạnh các di sản chính thống Việt Nam ta có được từ mộc bản triều Nguyễn, mộc bản lưu giữ ở chùa Vĩnh Nghiêm hay dòng họ Nguyễn Huy ở làng Trường Lưu, huyện Can Lộc, tỉnh hà Tĩnh...thì mộc bản linh tiêm cho thấy có một sự song hành giữa chính sử và dân gian, giữa lịch sử và huyền thoại.

Dân gian mô phỏng trào lưu chính thống để lưu giữ văn hóa theo cung cách riêng của mình. Và theo như cách nói của Lévi - Strauss, dù khoa học có phát triển đến đâu thì lịch sử vẫn không thể thay thế được huyền thoại.

Phải chăng đã đến lúc chúng ta không chỉ tập trung vào những di sản có nội dung chính thống mà nên khai thác và tôn vinh thêm một số di sản đến từ nguồn dân gian ngoài chính sử?" (Theo Nguyễn Thị Hiệp, Phạm Văn Ánh)

1. Bộ Sách Thánh Mẫu Linh Tiêm + Điện Thần Và Nghi Thức Hầu Đồng Việt Nam (Bộ 2 Cuốn)

2. Bộ Bo Góc Bảo Quản

Tranh Dân Gian Việt Nam - Sưu Tầm Và Nghiên Cứu

Từ nhiều năm nay, chúng tôi đã nung nấu ý định ấn hành bản Việt ngữ công trình "Tranh dân gian Việt Nam" của Maurice Durand do Viện Viễn Đông Bác Cổ xuất bản lần đầu tiên vào năm 1960. Bộ sưu tập này bao gồm hơn 400 tác phẩm hội họa dân gian kèm theo nghiên cứu, phân tích, bình chú uyên bác, tỉ mỉ và toàn diện của tác giả. Đây là kết quả của nhiều năm nghiên cứu, sưu tầm trên các phố phường Hà Nội và các vùng lân cận thuộc đồng bằng Bắc Bộ. Cuốn sách đặc biệt thú vị khi văn hóa dân gian Việt Nam được nhìn qua lăng kính của một học giả ngoại quốc tài năng vốn là thành viên của Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp vào những năm giữa thế kỷ XX. Những quan sát, cảm nhận và bình giải của tác giả vào thời kỳ mà văn hóa truyền thống vẫn còn đậm nét ở Bắc Bộ đã góp phần không nhỏ trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc.

Lí do thứ nhất của việc ấn hành cuốn sách này là để độc giả Việt Nam có cơ hội tiếp cận toàn bộ công trình độc nhất vốn không đơn thuần chỉ là một bộ sưu tập tranh này. Nói là độc nhất vì công trình giới thiệu một bộ phận lớn của bộ sưu tập hơn 400 bức tranh dân gian được Maurice Durand sưu tầm từ năm 1940 ở Hà Nội với sự hỗ trợ của các học giả như Trần Văn Giáp, Trần Huy Bá, Louis Bezacier và Paul Lévy. Theo như chúng tôi được biết, đây là bộ sưu tập quan trọng nhất còn được lưu giữ tính đến thời điểm này. Tính độc nhất của nó còn được thể hiện ở sự đa dạng của các chủ đề được khai thác : những công việc nhỏ xung quanh cuộc sống hàng ngày, lời cầu chúc, bùa phù hộ, việc thực hành tôn giáo, tín ngưỡng, tranh minh họa những tấm gương hiếu thảo, những câu ngạn ngữ, tục ngữ, tranh minh họa lịch sử, văn học, bốn mùa, phong cảnh, hoa trái và muông thú. Cuối cùng, tính độc nhất của công trình còn là ở chỗ Maurice Durand là học giả đầu tiên bàn về về lĩnh vực nghệ thuật dân gian này thông qua việc kết hợp sự miêu tả tỉ mỉ về quá trình làm tranh, các loại hình tranh, phân tích các chủ đề và đặt chúng trong bối cảnh văn hóa và lịch sử, từ thiêng liêng đến phàm tục.

Lí do thứ hai, đây là nguyện vọng chung của các chuyên gia Việt Nam học như Gs. Philippe Papin và PGS. Pascal Bourdeaux, giảng viên thuộc Viện Cao Học Khảo Cứu (Pháp) cùng với PGS. Olivier Tessier, phụ trách trung tâm của Viện Viễn Đông Bác Cổ ở TP. Hồ Chí Minh, đó là phát triển một loạt ấn phẩm về tranh ảnh hội họa bản địa như là bằng chứng sống động về cuộc sống thường nhật của người Việt Nam xưa và thế giới quan văn hóa của các tầng lớp trong xã hội, từ thường dân bé nhỏ đến tầng lớp trí thức, đại diện tôn giáo và quan lại. Hiện nay có ba công trình quan trọng đã được xuất bản. Đầu tiên là cuốn "Tranh dân gian Việt Nam" được tái bản dưới dạng tranh màu (2011) với nhiều thay đổi về kết cấu tác phẩm do Giáo sư Philippe Papin và Marcus Durand (con trai tác giả) biên soạn và tổ chức lại bản thảo. Ấn bản mới này giới thiệu một bản in tranh màu đẹp mắt, đem lại hứng thú cho người đọc và tiện dụng trong việc tra cứu. Công việc tỉ mỉ với nhiều khó khăn vất vả đồng thời cũng đầy cảm hứng này sẽ được Giáo sư Philippe Papin và Marcus Durand trình bày trong lời tựa. Đây cũng là ấn bản mà chúng tôi sử dụng để dịch sang tiếng Việt. Tiếp đến là công trình nghiên cứu của Henri Oger về Kỹ thuật của người An Nam (1909) được in lại bằng ba thứ tiếng Anh, Việt, Pháp. Công trình này được dựng lại từ 4000 bức tranh và ký họa, thể hiện một sự đa dạng tuyệt vời về công nghiệp và thương mại được phát triển bởi người dân Hà Nội đầu thế kỷ XX.

Tác phẩm phản ánh toàn diện đời sống xã hội, cả khía cạnh riêng tư lẫn cộng đồng. Cuối cùng là cuốn Lục Vân Tiên kèm tranh minh họa cũng được in bằng ba ngôn ngữ (Việt, Anh, Pháp) và được xuất bản lần đầu tiên kèm theo phân tích, bình chú. Bản tranh màu độc nhất minh họa truyện Lục Vân Tiên được phát hiện năm 2011 ở thư viện của Viện Pháp. Bản thảo bao gồm 139 tờ tranh trong đó lần lượt giới thiệu 663 hình nhỏ nhiều màu. Bộ tranh này được Lê Đức Trạch, một nho sĩ cung đình thực hiện ở Huế trong vòng từ năm 1895 đến 1897 do một sĩ quan thủy quân trẻ của Pháp đặt làm. Đây là tác phẩm cổ điển nổi tiếng duy nhất của Việt Nam được minh họa toàn bộ bằng tranh màu.Cuốn sách các bạn đang cầm trên tay là bản tiếng Việt đầu tiên kể từ ngày ấn bản tiếng Pháp đầu tiên ra mắt độc giả.

Ngoài phần dẫn nhập, công trình gồm có 5 phần chính :

1. Cuộc sống thường nhật và nhịp độ thiên nhiên ;

2. Tôn giáo, tín ngưỡng ;

3. Tranh minh họa lịch sử ;

4. Văn học Việt Nam ;

5. Văn học Trung Quốc.

Phần dẫn nhập là một nghiên cứu chuyên sâu về quá trình làm tranh dân gian, về ý nghĩa, giá trị của từng loại tranh và về sự kết hợp các biểu tượng hội họa trong tranh dân gian. Chính vì tính uyên bác và đa dạng của văn bản mà chúng tôi gặp không ít khó khăn trong quá trình dịch thuật – công trình liên quan đến bốn ngôn ngữ : Pháp, Việt, Hán và Nôm. Nội dung công trình bao trùm nhiều lĩnh vực khác nhau như hoạt động nông nghiệp, tôn giáo, tín ngưỡng, lịch sử và văn học. Về cơ bản, chúng tôi giữ nguyên hình thức, bố cục tranh vẽ và nội dung văn bản. Tuy nhiên, trong quá trình dịch, chúng tôi có chỉnh lại một số chi tiết nhầm lẫn hoặc chữ viết chưa chính xác. Chúng tôi quyết định giữ nguyên các chữ Hán, Nôm mà tác giả sử dụng đồng thời để vào dấu móc […] những chữ mà chúng tôi cho là chính xác hơn. Về các văn bản chữ Hán, chúng tôi chọn dịch trực tiếp từ nguyên bản, dĩ nhiên có tham khảo bản tiếng Pháp. Xin nói thêm rằng một số nhầm lẫn đôi khi thuộc về dị bản mà tác giả lựa chọn hoặc do nghệ nhân dân gian viết nhầm chữ trên tranh. Về phần truyện Nôm, một số truyện, chẳng hạn như Truyện Thạch Sanh, đã có phiên âm quốc ngữ nên chúng tôi không dịch lại từ bản tiếng Pháp mà chỉ chỉnh sửa một số từ ngữ cho phù hợp và dễ hiểu. Nghĩa là một số từ có thể không sai về nguyên tắc chính tả vào thời xưa nhưng hiện nay thì không thể dùng bởi vì sẽ khiến độc giả hiểu sai hoặc đơn giản là không thể hiểu. Việc chuyển đổi này giúp cho độc giả hiểu văn bản dễ hơn trong khi vẫn giữ được tính hợp vần. Phần văn bản truyện Nôm có nhiều câu chữ cần được xem xét lại cả về nguyên văn lẫn bản phiên âm Quốc ngữ nhưng chúng tôi quyết định giữ nguyên vì mục đích của công trình này không phải là khảo sát văn bản. Mặt khác, những bản phiên âm này đa số được thực hiện và đầu thế kỷ XX, khi chữ Quốc ngữ đang ở giai đoạn hình thành và phát triển mà chưa thực sự hoàn thiện.

Để tạo thuận lợi cho độc giả, đặc biệt là bộ phận độc giả không thông thạo chữ Hán và chữ Nôm, chúng tôi phiên âm Hán Việt một số văn bản Hán, thêm một số chú thích nhằm giúp soi tỏ ý nghĩa văn bản ; chẳng hạn như phần dẫn nhập, liên quan đến vấn đề chơi chữ trong chữ Hán. Những hiện tượng, sự vật được cho là đồng âm trong chữ Hán lại hoàn toàn khác khi phiên âm sang Quốc ngữ.

Chuyên khảo này của Maurie Durand không chỉ cung cấp cho độc giả Pháp cái nhìn chính xác về hai thể loại văn học (truyện Nôm và ngâm khúc) trong văn học Truyền thống Việt Nam mà còn là một nghiên cứu phê bình về một số lượng tác phẩm đáng nể.

Mặc dù đây chỉ là sự dựng lại từ bản thảo dạng nháp của tác giả, mọi độc giả đều có thể nhận thấy tầm vóc lớn của công trình còn dang dở này và tìm thấy được nhiều kiến thức bổ ích về Việt Nam học tại Pháp. Với tuyển tập "truyện Nôm" và "ngâm khúc" này, Maurice Durand đã thêm một lần đóng góp vào việc tìm hiểu văn học truyền thống của Việt Nam.

Sách được xuất bản với sự hợp tác giữa Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh cùng dự án ERC-Vietnamica và Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO)